Tóm tắt
- Doanh nghiệp một người khác freelancer ở cấu trúc: freelancer bán giờ, doanh nghiệp một người bán kết quả qua một hệ thống.
- Bốn lớp dựng theo thứ tự: phán đoán chuyên môn, quy trình viết ra được, dữ liệu riêng, lớp thực thi thay được.
- Mỹ có 29,8 triệu cơ sở không nhân viên so với 8,3 triệu doanh nghiệp có nhân viên, và nhóm này tăng nhanh gấp đôi.
- Chỉ số đúng không phải doanh thu, mà là tỷ lệ việc chạy xong mà bạn không phải chạm vào.
Doanh nghiệp một người đang được nói tới như một lối sống: laptop, quán cà phê, không sếp. Phần hình ảnh đó không sai. Nhưng thứ quyết định bạn trụ được hay không lại nằm ở chỗ khô khan hơn nhiều: bạn có thiết kế nổi một hệ thống chạy thay mình hay không.
Doanh nghiệp một người là mô hình kinh doanh do một người sở hữu và vận hành, trong đó phần lớn công việc lặp lại đã được đẩy sang phần mềm, AI và nhà cung cấp bên ngoài. Người chủ giữ lại phán đoán chuyên môn và quyền nghiệm thu. Đây là điểm khác biệt duy nhất so với làm tự do.
Doanh nghiệp một người khác freelancer ở chỗ nào?
Freelancer bán giờ. Doanh nghiệp một người bán kết quả, và giữa bạn với kết quả đó có một cái máy.
| Freelancer | Doanh nghiệp một người | |
|---|---|---|
| Đơn vị bán | Giờ công, ngày công | Kết quả, gói, thuê bao |
| Trần thu nhập | Số giờ trong tuần | Số lần hệ thống chạy được |
| Nghỉ một tháng | Thu nhập về 0 | Hệ thống vẫn chạy phần lặp lại |
| Tài sản tích lũy | Danh mục dự án | Quy trình, dữ liệu, sản phẩm |
| Rủi ro lớn nhất | Mất khách lớn | Chính mình thành điểm nghẽn |
Bảng này không nói freelancer kém hơn. Nhiều người làm tự do sống tốt và không muốn đổi. Nó chỉ nói hai mô hình có trần khác nhau, và trần đó do cấu trúc quyết định chứ không do bạn chăm chỉ tới đâu.
Tôi tự vận hành Markus Lab theo mô hình này bên cạnh công việc toàn thời gian. Không có nhân viên. Có sản phẩm đang bán và có khách trả tiền. Nó chạy được vì tôi bỏ hai năm dựng lớp bên dưới trước, không phải vì tôi làm việc nhiều giờ hơn người khác.
Lớp doanh nghiệp không nhân viên đang lớn nhanh hơn lớp có nhân viên
Số liệu rõ nhất đến từ Mỹ, nơi cơ quan thống kê đếm riêng nhóm này. Năm 2022, nước Mỹ có 29,8 triệu cơ sở kinh doanh không có nhân viên hưởng lương, so với 8,3 triệu doanh nghiệp có nhân viên. Nhóm không nhân viên tạo ra khoảng 1,7 nghìn tỷ USD doanh thu, tương đương 6,8% nền kinh tế Mỹ năm đó.
Đáng chú ý hơn là tốc độ. Giai đoạn 2012 tới 2023, nhóm không nhân viên tăng bình quân 2,7% mỗi năm, còn nhóm có nhân viên tăng 1,1%. Đến năm 2023, doanh thu của nhóm này đạt khoảng 1,8 nghìn tỷ USD.
Việt Nam chưa có bộ số liệu tương đương cho nhóm này, nhưng cấu trúc nền kinh tế thì đã sẵn: doanh nghiệp nhỏ và vừa chiếm gần 98% tổng số doanh nghiệp đang hoạt động. Phần lớn trong đó vận hành với vài người, và người chủ làm gần hết mọi việc.
Con số không nói mô hình này dễ. Nó nói mô hình này đang có nhiều chỗ đứng hơn trước, và công cụ để chạy nó vừa rẻ đi rất nhanh.
Bốn lớp hệ thống, dựng theo đúng thứ tự
Đây là phần quan trọng nhất của bài. Thứ tự sai thì công sức bỏ ra không tích lũy được.
Lớp 1: phán đoán chuyên môn. Thứ bạn biết mà thị trường trả tiền để có. Lớp này không thuê được, không mua được, và cũng không có công cụ nào thay. Nếu lớp này mỏng, mọi lớp trên đều rỗng. Người khai thác AI tốt nhất không phải người viết code giỏi nhất, mà là người diễn đạt vấn đề rõ nhất.
Lớp 2: quy trình viết ra được. Lấy việc bạn làm giỏi nhất và viết nó thành các bước có tiêu chuẩn đúng sai. Đầu vào là gì, đầu ra thế nào thì đạt, chỗ nào được phép sai và chỗ nào không. Đây là lớp đau nhất vì nó buộc bạn nói rõ những thứ bạn vẫn làm theo trực giác. Nhưng nếu bạn không viết ra được tiêu chuẩn đúng sai cho một việc, đừng giao việc đó cho máy.
Lớp 3: dữ liệu và tài sản tri thức của riêng bạn. Hồ sơ khách hàng, thư viện mẫu, các ca đã xử lý, ghi chép về cái gì hiệu nghiệm với ai. Lớp này thuộc về bạn và không biến mất khi một công cụ bị tắt. Tôi đã viết kỹ hơn về chuyện lớp nào là tài sản, lớp nào là thứ thuê được, trong bài đầu tư công nghệ trong kỷ nguyên AI.
Lớp 4: lớp thực thi. AI, công cụ, tự động hóa, cộng tác viên thuê ngoài. Đây là lớp rẻ nhất và thay được nhanh nhất. Với bất kỳ tính năng AI phổ thông nào, hãy giả định 6 tới 12 tháng nữa nó sẽ rẻ đi nhiều lần hoặc miễn phí. Vì vậy đừng dựng bản sắc kinh doanh của bạn trên lớp này.
Thứ tự dựng là 1, 2, 3, rồi mới tới 4. Gần như mọi người làm ngược: mua công cụ trước, rồi cố nghĩ xem dùng nó vào việc gì.
Bộ máy tối thiểu để một người chạy được gồm những gì?
Nhiều người hình dung mô hình này cần một dàn công cụ đắt tiền. Thực tế thì bộ tối thiểu khá gọn, và nó bám đúng bốn lớp ở trên.
Một nơi giữ tri thức. Ghi chép, mẫu, ca đã xử lý, quyết định đã ra. Đây là lớp 3, và nó phải nằm trong tay bạn dưới dạng file đọc được, không nằm rải trong lịch sử chat của một công cụ nào đó.
Một nơi giữ khách. Ai đang ở bước nào, hẹn gì, nợ gì. Không cần phần mềm lớn, nhưng phải có một chỗ duy nhất mà cả bạn lẫn cộng tác viên nhìn vào cùng một con số.
Một lớp thực thi thay được. AI cho phần soạn, phần dịch, phần dò dữ liệu. Cộng tác viên cho phần cần tay người. Nguyên tắc chọn: thứ gì làm sai mà sửa lại được trong ngày thì giao đi, thứ gì sai mà mất khách thì giữ lại.
Một con số theo dõi hằng tuần. Không phải doanh thu. Là tỷ lệ việc chạy xong mà bạn không phải chạm vào. Con số này đi lên thì mô hình đang đúng hướng.
Bốn thứ này dựng được trong vài tuần nếu lớp 2 đã viết ra. Nếu lớp 2 chưa có, thêm bao nhiêu công cụ cũng chỉ làm rối thêm. Đây chính là điều tôi nói kỹ hơn trong bài tư duy hệ thống trong kỷ nguyên AI.
Ba sai lầm đẩy bạn ngược về làm freelancer
Nhận mọi việc trả tiền. Mỗi loại khách mới là một quy trình mới phải viết. Ba loại khách khác nhau nghĩa là ba hệ thống dở dang, không cái nào chạy được. Chọn một loại bài toán và làm sâu, ít nhất trong năm đầu.
Tự làm phần thực thi vì "tự làm nhanh hơn". Đúng trong tuần này và sai trong quý này. Mỗi lần bạn tự làm là một lần lớp 2 không được viết ra. Sáu tháng sau bạn vẫn là người duy nhất làm được việc đó.
Đo bằng số giờ đã bỏ ra. Chỉ số đúng của mô hình này là tỷ lệ công việc chạy mà không cần bạn chạm vào. Nếu tỷ lệ đó không tăng qua từng quý, bạn đang làm tự do với một cái tên khác. Đây cũng là logic đòn bẩy tôi mô tả trong bài đòn bẩy kinh doanh trong kỷ nguyên AI.
Một vòng thử trong một tuần
Đừng bắt đầu bằng việc thiết kế toàn bộ mô hình. Bắt đầu bằng một việc.
Chọn việc bạn làm lặp nhiều nhất trong tháng vừa rồi, rồi chạy đúng bốn nhịp sau:
- Viết việc đó ra thành các bước, kèm tiêu chuẩn đúng sai của đầu ra.
- Tuần này chạy nó theo cách cũ nhưng bám đúng bản viết đó.
- Ghi lại mỗi bước tốn bao nhiêu phút.
- Cuối tuần khoanh những bước không cần phán đoán của bạn.
Danh sách khoanh được chính là việc đầu tiên đưa cho lớp 4.
Không cần hoàn hảo, chỉ cần chạy thật và có số liệu để so. Một tuần là đủ để biết bạn đang xây hệ thống hay đang tự làm nhanh hơn.
Doanh nghiệp một người không phải chuyện làm việc một mình. Nó là chuyện quyết định một mình và để hệ thống làm phần còn lại.
Nếu bạn là chuyên gia hoặc người có chuyên môn sâu và muốn biến phần chuyên môn đó thành một sản phẩm số chạy được, đây đúng là việc tôi làm cùng đối tác. Đặt lịch 30 phút để chúng ta soi xem lớp 1 và lớp 2 của bạn đã đủ dày chưa, trước khi bàn tới bất kỳ dòng code nào.
Câu hỏi thường gặp
Doanh nghiệp một người khác freelancer ở điểm nào?
Khác ở cấu trúc, không ở thái độ. Freelancer bán giờ nên trần thu nhập là số giờ trong tuần. Doanh nghiệp một người bán kết quả, và giữa chủ với kết quả có một hệ thống chạy phần lặp lại, nên nghỉ một tháng thì công việc vẫn tiếp tục ở mức nào đó.
Nên bắt đầu xây doanh nghiệp một người từ đâu?
Từ lớp phán đoán chuyên môn, sau đó viết quy trình ra thành các bước có tiêu chuẩn đúng sai, rồi mới tích lũy dữ liệu riêng và cuối cùng mới đặt lớp công cụ lên trên. Gần như mọi người làm ngược: mua công cụ trước rồi cố nghĩ xem dùng nó vào việc gì.
Làm sao biết mình đang xây hệ thống hay chỉ đang làm tự do?
Đo bằng tỷ lệ công việc chạy xong mà bạn không phải chạm vào, không đo bằng số giờ đã bỏ ra hay doanh thu tháng. Nếu tỷ lệ đó không tăng qua từng quý, bạn đang làm tự do với một cái tên khác.
Mô hình này có cần biết lập trình không?
Không bắt buộc. Người khai thác AI tốt nhất không phải người viết code giỏi nhất, mà là người diễn đạt vấn đề rõ nhất. Cái cần là viết được tiêu chuẩn đúng sai cho từng bước, vì không viết ra được thì không giao được cho máy.
Nguồn tham khảo
- Census Bureau Statistics Shed Light on Self-Employment by Sector and State During Small Business Week, U.S. Census Bureau
- Number of U.S. Nonemployers Grew Faster Than Employer Businesses Nearly Every Year From 2012 to 2023, U.S. Census Bureau
- Chiếm gần 98% tổng số doanh nghiệp, doanh nghiệp nhỏ và vừa đang ở đâu trong nền kinh tế, Báo Đầu tư
Nhận bài viết mới nhất từ Markus Lab
2-3 bài mỗi tuần về AI, build sản phẩm, và growth cho founder & SME Việt. Không spam, unsubscribe bất cứ lúc nào.